Miesiąc: Grudzień 2020

Mediewalizm a współczesna literatura fantasy

KIEROWNIK: dr Sylwia Borowska-Szerszun
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Clifford and Mary Corbridge Trust, the University of Cambridge
OKRES REALIZACJI: 2 miesiące (2018–2019)

OPIS
W ramach projektu przeprowadzono kwerendę biblioteczną i rekonesans badawczy dotyczący mediewalizmu we współczesnej literaturze fantasy. Wychodząc od często eksploatowanych wątków inspirowanych średniowieczem w utworach J.R.R. Tolkiena i C.S. Lewisa, projekt zakładał skupienie się na takich współczesnych pisarzach jak George R.R. Martin, Marion Zimmer Bradley, Miles Cameron, Steven Erickson oraz Guy Gavriel Kay. Jednym z głównych celów projektu było skorzystanie z bogatych zasobów bibliotek Uniwersytetu w Cambridge i zapoznanie się z szerokim wachlarzem literatury dotyczącej różnorakich przejawów mediewalizmu – nie tylko w jego klasycznej już, wiktoriańskiej postaci, lecz również we współczesnej literaturze i kulturze popularnej – oraz próba ich usystematyzowania w kontekście studiów nad pamięcią kulturową (Jan i Aleida Assmann, Astrid Erll, Ann Rigney i inni). Przeprowadzone badania zaowocowały kilkoma publikacjami poświęconymi mediewalizmowi we współczesnej fantasy oraz położyły podwaliny pod kolejny, znacznie większy projekt badawczy pt. „Mediewalizm i pamięć w fantastyce historycznej Guya Gavriela Kaya,” zakwalifikowany do finansowania w ramach konkursu OPUS 19, ogłoszonego przez Narodowe Centrum Nauki.

NAJWAŻNIEJSZE PUBLIKACJE:

  • S. Borowska-Szerszun, Representation of Rape in George R. R. Martin’s “A Song of Ice and Fire” and Robin Hobb’s “Liveship Traders”, “Extrapolation” 2019, Vol. 60.1, s. 1–22.
  • S. Borowska-Szerszun, Westerosi Queens: Medievalist Portrayal of Female Power and Authority in “A Song of Ice and Fire”, w: Queenship and the Women of Westeros : Female Agency and Advice in “Game of Thrones” and “A Song of Ice and Fire,” ed. Zita Rohr and Lisa Benz, Cham 2019, s. 53–75.
  • S. Borowska-Szerszun, “Remembering the Romance: Medievalist Romance in Fantasy Fiction by Guy Gavriel Kay and Charles de Lint, w: Medievalism in English Canadian Literature: From Richardson to Atwood, ed. M.J. Toswell and Anna Czarnowus, Cambridge 2020, s. 155–171.

Mediewalizm i pamięć w fantastyce historycznej Guya Gavriela Kaya (Medievalism and Memory in Guy Gavriel Kay’s Historical Fantasy)

KIEROWNIK: dr Sylwia Borowska-Szerszun
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Narodowe Centrum Nauki (OPUS 19)
OKRES REALIZACJI: 2021–2024
NUMER PROJEKTU: 2020/37/B/HS2/02219
(https://www.ncn.gov.pl/sites/default/files/listy-rankingowe/2020-03-16pfoa/streszczenia/483442-pl.pdf)
BUDŻET: 241 620 zł

OPIS
Celem projektu jest: 1) analiza konstrukcji mediewalizmu w fantastyce historycznej Guya Gavriela Kaya, oraz 2) opracowanie modelu teoretycznego umożliwiającego rozpatrywanie mediewalizmów we współczesnej literaturze fantasy jako formy pamięci kulturowej. Zakres badań wynika z konstatacji, że twórczość Kaya pozostaje niewystarczająco omówiona, podczas gdy może stanowić – w zestawieniu z innymi popularnymi tekstami fantasy – oryginalny kontekst do zastosowania nowych kategorii interpretacyjnych wywodzących się z badań nad pamięcią. Projekt ma zatem przyczynić się do rozwoju badań literackich poprzez włączenie w ich obszar wielowymiarowych tekstów, które jak dotąd nie cieszyły się dużym zainteresowaniem akademickim. Rozszerzy również istniejące ramy interpretacyjne, umożliwiając ich wykorzystanie w innych obszarach badań.

Guy Gavriel Kay jest współczesnym autorem kanadyjskim, który dotychczas opublikował czternaście powieści fantasy i antologię poezji. Jego utwory cieszą się uznaniem czytelników na całym świecie, zostały przetłumaczone na ponad trzydzieści języków, zdobyły wiele prestiżowych nagród w kategorii fantastyki. Jednak pomimo tej popularności, badacze literatury poświęcili dotąd twórczości Kaya niewiele uwagi. Mój projekt ma na celu wypełnienie tej luki poprzez analizę jego twórczości z perspektywy mediewalizmu, czyli uznając, że sposób, w jaki średniowiecze przedstawiane jest w kulturze i literaturze popularnej, można postrzegać jako swoistą „fantazję” kulturową, która selektywnie przywłaszcza różne średniowieczne motywy i toposy, aby przekształcić je na potrzeby współczesnych czytelników i widzów.

Termin mediewalizm rozumieć możemy szeroko jako każdą post-średniowieczną próbę wyobrażenia sobie średniowiecza na nowo, zgodnie z potrzebami współczesnego świata. Postrzegając mediewalizm jako specyficzny dialog między przeszłością a teraźniejszością, proponuję usytuować twórczość Kaya w kontekście zarówno tradycji średniowiecznej, jak również fantasy mediewalnej (zwłaszcza J.R.R. Tolkiena, C.S. Lewisa, T.H. White’a, Marion Bradley Zimmer, George’a R.R. Martina, Stevena Eriksona i Milesa Camerona). Umożliwi to systematyczny ogląd różnych sposobów wykorzystania tradycji średniowiecznej we współczesnej literaturze fantasy i opracowanie ramy teoretycznej umożliwiającej ich analizę w kontekście pamięci kulturowej. Podejście to umożliwia odczytanie mediewalizmu Kaya jako swoistego palimpsestycznego konstruktu średniowiecza, który odwołuje się nie tylko do historii, literatury i kultury średniowiecznej, lecz również do innych, wcześniejszych mediewalizmów. Celem badań będzie jednak nie tyle prześledzenie tematycznych i strukturalnych podobieństw między tymi tradycjami, lecz zbadanie procesów pamięci, dzięki którym średniowiecze zostaje niejako wyobrażone na nowo, w sposób który umożliwia przekaz treści bliskich współczesnym czytelnikom. Aby to zademonstrować, skupię się na takich aspektach powieści jak wątki arturiańskie, relacja między historią a pamięcią, wizerunek męskości i kobiecości, reprezentacja „Innego”. W swoich badaniach przyjmuję hipotezę, że strategie narracyjne i światotwórcze Kaya, odwołujące się do aspektów historii i tradycji średniowiecznej rzadko eksplorowanych w literaturze fantasy, skutkują nie tylko rozszerzeniem ram gatunkowych, lecz przyczyniają się do poszerzenia zasobów pamięci kulturowej dotyczącej średniowiecza.

Wyniki badań, zaprezentowane podczas konferencji międzynarodowych oraz w formie publikacji – pierwszej monografii naukowej poświęconej twórczości Guya Gavriela Kaya i serii artykułów, powinny zainteresować naukowców i studentów zainteresowanych badaniami nad pamięcią, mediewalizmem oraz literaturą fantasy.

W poszukiwaniu innej wiedzy: zachodni ezoteryzm w PRL (In Search of Another Knowledge: Western Esotericism in Communist Poland)

KIEROWNIK: dr hab. Monika Bednarczuk
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Narodowe Centrum Nauki (OPUS 19)
OKRES REALIZACJI: 2021–2025
NUMER PROJEKTU: 2020/37/B/HS2/00894
(https://www.ncn.gov.pl/sites/default/files/listy-rankingowe/2020-03-16pfoa/streszczenia/485701-pl.pdf)
BUDŻET: 404 100 zł

OPIS
W popularnych opisach praktyk ezoterycznych znaleźć można wróżkę rozkładającą karty do tarota w ciemnym pokoju pełnym świec, albo ekscentrycznego mężczyznę z różdżką radiestezyjną w ręku. Jednak studia nad zachodnim ezoteryzmem, prowadzone w ostatnich trzech dekadach, stworzyły już osobną gałąź religioznawstwa i dowiodły, że ezoteryzm powinien być traktowany jako pewien zespół względnie stałych sposobów rozumienia i interpretacji świata. Te wzorce myślenia nie tylko umożliwiają “wycofanie się” z danej teraźniejszości, ale także tworzenie siebie jako nowej osoby, toteż praktyki ezoteryczne są ważnym narzędziem w walce o autonomię i samorealizację, i mają potencjał subwersywny. Projekt przesuwa punkt ciężkości ze studiów religioznawczych ku historii kultury i literatury, pytając o działania wybranych grup zajmujących się zagadnieniami ezoterycznymi oraz ich związki z różnymi obszarami kultury w PRL – kraju, który pod wieloma względami uznać można za typowy dla byłego ’bloku wschodniego’. Cele projektu są dwojakie: po pierwsze, jego realizacja powinna pozwolić odpowiedzieć na szereg pytań: Jak rozwijały się wybrane grupy zainteresowane okultyzmem? Jak wyglądały ich kontakty z osobami i grupami zajmującymi się ezoteryką i badaniami nad zjawiskami paranormalnymi poza Polską? Kim byli główni aktorzy w procesie ’importu’ wiedzy ezoterycznej? Jakie były najważniejsze kanały i formy rozpowszechniania tej wiedzy? Jak przebiegał proces ’odkrywania’ lokalnych, polskich tradycji ezoterycznych, które po wojnie uległy zapomnieniu albo były wyciszane? W jaki sposób marginalizowany dyskurs ezoteryczny szukał własnego miejsca między dyskursami uprzywilejowanymi takimi jak naukowy, czy też publiczny (który pozostawał pod silnym wpływem ’światopoglądu marksistowskiego’)? Drugi cel to stworzenie eklektycznego podejścia metodycznego, umożliwiającego analizę wyżej nakreślonych zjawisk i procesów.

Mimo że druga wojna światowa I pierwsze lata rządów komunistycznych ogromnie osłabiły żywo się niegdyś rozwijającą polską scenę ezoteryczną, lokalne grupy zainteresowane tematyką okultystyczną powstały już w późnych latach 40. W latach 70 i 80., w okresie rozkwitu zachodniego ezoteryzmu i badań nad zjawiskami paranormalnymi w Polsce, funkcjonował cały szereg grup i stowarzyszeń zajmujących się tymi kwestiami, w tym kilka dysponujących własnymi wydawnictwami lub współpracujących z państwowymi, a nawet mających dostęp do środków masowego przekazu. Lecz mimo iż grupy te odegrały ważną rolę w popularyzacji pewnych idei filozoficznych, koncepcji naukowych oraz alternatywnych dyskursów religijnych, nie zbadano dotąd asymetrycznych relacji między ezoteryzmem a – kolejno: – komunistycznymi instytucjami władzy, instytucjami religijnymi, światem akademickim oraz przedstawicielami sceny artystycznej i literackiej. Podobnie zaniedbanym obszarem badawczym jest sprawa miejsca polskiej powojennej subkultury ezoterycznej na mapie okultystycznych środowisk Europy. Podstawę materiałową projektu stanowi obszerny korpus tekstów autobiograficznych, literackich, paraliterackich i poradnikowych, a także artykułów prasowych i dokumentów archiwalnych. Wśród metod badawczych najistotniejsze są tutaj trzy: (1) modele transferu kultury i literatury, (2) krytyczna analiza dyskursu, oraz (3) pogłębione wywiady indywidualne, pół ustrukturyzowane, z wybranymi członkami środowiska ezoterycznego, które pozwolą uzyskać więcej informacji na temat ich motywacji i działalności.

Naukowa edycja krytyczna Pism rozproszonych Tadeusza Micińskiego w czterech tomach: eseje, liryka, publicystyka

KIEROWNIK: dr Marcin Bajko
ZESPÓŁ: dr Marcin Bajko (UwB), prof. dr hab. Jarosław Ławski (UwB), prof. dr hab. Wojciech Gutowski (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy), dr hab. prof. UJ Urszula M. Pilch (Uniwersytet Jagielloński), dr hab., prof. UwB Anna Wydrycka
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Narodowy Program Rozwoju Humanistyki (moduł „Dziedzictwo narodowe”)
OKRES REALIZACJI: 2015–2020
NUMER PROJEKTU: 1aH 15 0322 83
BUDŻET: 539 160 zł

OPIS
Tadeusz Miciński jest jedynym klasykiem literatury Młodej Polski, którego dzieła nie zostały zebrane i opublikowane w zwartej formie. Pisarz, zaliczany do najświetniejszych liryków i powieściopisarzy epoki, interpretowany jest w podręcznikach oraz pracach badawczych na podstawie tekstów znanych. Tymczasem ogromna część jego dorobku poetyckiego i eseistycznego pozostaje rozproszona, nie jest znana kompletna lista jego utworów poetyckich i prozatorskich. Zawiniły tu nie tylko długoletnie zaniedbania edytorskie, lecz także to, że autor Nietoty w ostatnich latach życia, pisał i publikował w ogarniętej rewolucją Rosji, gdzie zginął tragicznie w 1918 roku. Miciński z pewnością zasługuje na uwagę jako publicysta i działacz społeczny, a nie jedynie autor W mroku gwiazd, dramaturg czy powieściopisarz. Wydanie – do niedawna skazanych na zapomnienie – tekstów lirycznych, eseistycznych i publicystycznych odsłoni nową twarz tego czołowego pisarza epoki Młodej Polski.

Najważniejszym celem projektu było dopełnienie wiedzy o przemianach najważniejszych twórców epoki Młodej Polski: przed i po 1905 oraz 1914 roku. Rezultaty projektu są również ważnym punktem wyjścia do stworzenia pierwszej całościowej biografii pisarza, ale ponadto uzupełniają wiedzę na temat kolonii polskiej w Moskwie w latach 1915–1918 oraz stosunków polsko-rosyjskich w czasie I wojny światowej. W ramach prac projektowych skompletowano pisma publicystyczne Micińskiego (w tym celu zrealizowano zakrojone na szeroką skalę kwerendy biblioteczne, głównie w Moskwie, Mińsku, Wilnie oraz Kijowie), opracowano odnalezione teksty z uwzględnieniem i odnotowaniem zmian wprowadzanych w danym artykule lub szkicu pisarza (przy umiarkowanym uwspółcześnieniu języka, z zachowaniem różnego rodzaju niuansów młodopolskiej maniery stylistycznej), sporządzono przypisy do poszczególnych tekstów, wyjaśniające nie tylko trudne bądź obce słownictwo czy mało znane, zapomniane dziś nazwiska, lecz także kontekst; dokonano również interpretacji poszczególnych utworów, osadzając je w kontekście twórczości literackiej epoki.

Wymiernym rezultatem projektu są cztery tomy Pism rozproszonych Tadeusza Micińskiego, opublikowane między 2017 a 2020 rokiem, monografia zbiorowa zawierająca studia na temat twórczości Tadeusza Micińskiego oraz strona internetowa, docelowo mającą zawierać pełną bibliografię Pism rozproszonych. Specjalnym walorem edycji Pism rozproszonych jest to, iż uruchamia ona szeroki kontekst komparatystyczny: Miciński tworzył poza Polską, w środowisku, gdzie oddziaływali na niego moderniści rosyjscy, pisarze białoruscy, kultura ukraińska i litewska oraz kultury innych nacji włączonych w wielki proces rewolucji. Do szczegółowej analizy utworów pisarza wykorzystano takie podejścia badawcze, jak: imagologia, studia postkolonialne, studia nad obrazem mężczyzny i kobiety w literaturze.

PUBLIKACJE

  • T. Miciński, Pisma rozproszone, red. nauk. M. Bajko i J. Ławski, tom I: Eseje i publicystyka 1896–1908, wstęp, oprac. tekstów i przypisy M. Bajko i W. Gutowski, Białystok 2017, 576 ss.
  • T. Miciński, Pisma rozproszone, red. nauk. M. Bajko i J. Ławski, tom II: Eseje i publicystyka 1909–1914, wstęp, oprac. tekstów i przypisy W. Gutowski i U.M. Pilch, Białystok 2018, 846 ss.
  • T. Miciński, Pisma rozproszone, red. nauk. M. Bajko i J. Ławski, tom III: Eseje i publicystyka 1914–1918, wstęp M. Bajko i J. Ławski, oprac. tekstów i przypisy M. Bajko, A. Wydrycka, Ł. Zabielski, Białystok 2019, 887 ss.
  • [w druku:] T. Miciński, Pisma rozproszone, red. nauk. M. Bajko i J. Ławski, tom IV: Poezje rozproszone 1896–1918, wstęp J. Ławski, U.M. Pilch, oprac. tekstów i przypisy M. Bajko, U.M. Pilch, K. Pilichiewicz, P. Wojciechowski, A. Wydrycka, Białystok.
  • Proza Tadeusza Micińskiego. Studia, wstęp J. Ławski, red. Nauk. M. Bajko, W. Gutowski, J. Ławski, Białystok 2017, 596 ss.

Strona internetowa, na której do końca 2021 roku znajdą się wszystkie wydane tomy w plikach PDF oraz pełna bibliografia pierwodruków tekstów, które znalazły się w czterotomowej edycji Pism rozproszonych Tadeusza Micińskiego, będzie wkrótce dostępna dla czytelników:

Recenzentami opublikowanych w ramach projektu pism Micińskiego byli (nazwiska podane są w porządku chronologicznym):

prof. dr hab. Tadeusz Linkner (Uniwersytet Gdański), dr hab. prof. UMK Hanna Ratuszna (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), prof. dr hab. Krzysztof Stępnik (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), dr hab. Marek Kurkiewicz, prof. UKW (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy), dr hab. Sławomir Sobieraj, prof. UPH (Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach), dr hab., prof. UMCS Elżbieta Flis-Czerniak (UMCS), prof. dr hab. Anna Czabanowska-Wróbel (Uniwersytet Jagielloński), dr hab.- prof. UAM Małgorzata Okulicz-Kozaryn (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu)

Letnia Szkoła Języka Polskiego i Kultury Polskiej dla cudzoziemców

KIEROWNIK: dr hab. Elżbieta Awramiuk, prof. UwB
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
OKRES REALIZACJI: VII 2014, VII 2015, VII 2017
BUDŻET: 35 000 zł/rocznie

OPIS
W ramach ogłaszanych przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego konkursów, projekty dydaktyczne „Letnie Szkoły Języka i Kultury Polskiej dla cudzoziemców – kursy lipcowe”, przygotowane pod kierownictwem dr hab. Elżbiety Awramiuk, prof. Uniwersytetu w Białymstoku, i przez nią kierowane, trzykrotnie uzyskały wysokie oceny ekspertów.

Letnie Szkoły Języka i Kultury Polskiej dla cudzoziemców, finansowane przez MNiSW i przeznaczone dla wyróżniających się studentów lektoratów i polonistyk zagranicznych ośrodków akademickich, organizowane były przez SJiKP POLLANDO przy Wydziale Filologicznym Uniwersytetu w Białymstoku kolejno w latach 2014, 2015 oraz 2017. Ich najważniejszą częścią był intensywny trzytygodniowy kurs, składający się z programu dydaktycznego i program kulturalnego. Program dydaktyczny zawierał zajęcia lektoratowe, dodatkowe zajęcia językowe (w tym ćwiczenia i wykłady, podczas których kursanci m.in. dowiedzą się o najnowszych tendencjach we współczesnej polszczyźnie na przykładzie języka mediów oraz poznają polskie pieśni narodowo-patriotyczne) oraz zajęcia z wiedzy o Polsce (słuchaczom przybliżono takie zagadnienia, jak historia rozwoju polskiego społeczeństwa i gospodarki, tradycje wielokulturowej i wielowyznaniowej Polski na przykładzie Podlasia oraz współczesne kino polskie). Program kulturalny obejmował wycieczki, warsztaty dziennikarskie i taneczne, spotkania integracyjne oraz wydarzenia kulturalne, takie jak spektakl teatralny, wyjście do kina lub spotkanie z pisarzem.

W każdej edycji udział brało ok. 45 obcokrajowców z różnych krajów. W trzech edycjach udział wzięli przedstawiciele następujących państw: Azerbejdżan, Białoruś, Bułgaria, Chiny, Chorwacja, Egipt, Gruzja, Indie, Kazachstan, Maroko, Mołdawia, Niemcy, Rosja, Serbia, Słowacja, Ukraina, Turcja, Węgry.

Aktywna kultura pamięci – kobiece doświadczenie obozu koncentracyjnego

KIEROWNIK: dr hab. Barbara Czarnecka
PARTNER: Archiwum Państwowe w Białymstoku
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (program „Społeczna Odpowiedzialność Nauki”)
OKRES REALIZACJI: V 2020 – XI 2021
NUMER PROJEKTU: SONP/SP/466818/2020 (www.kobietywlagrze.pl)
BUDŻET: 68 889 zł

OPIS
Jest to nowoczesny projekt z pogranicza badań naukowych, sztuki, popularyzacji historii, który chce ułatwić, szczególnie młodemu pokoleniu, wyobrażenie i zrozumienie, czym było doświadczenie lagru dla kobiet. Projekt narodził się z zainteresowania i refleksji nad tekstami kobiet dotyczącymi ich obozowych przeżyć. Jego celem jest ułatwienie, szczególnie młodemu pokoleniu, wyobrażenia i zrozumienia, czym było doświadczenie obozu koncentracyjnego dla kobiet.  Jest to projekt z pogranicza badań naukowych, popularyzacji historii, sztuki i kultury pamięci. Wykorzystuje on kilka obszarów oddziaływania łączących się w ekspozycję artystyczną i panel edukacyjny. Pierwszym filarem jest wystawa 70-ciu archiwalnych rysunków wykonanych przez polskie artystki, więźniarki lagrów, uzupełniona przez dzieła współczesnych artystek (prace malarskie, rzeźby i instalacje), nawiązujące do obozowych doświadczeń kobiet i próbujące przekazać obozowe doświadczenie kobiet już jako postpamięć, wyrazić je językiem sztuki współczesnej. Prace te pokazują lagrowe doświadczenie kobiet; warunki życia, odwszenie, pracę, odpoczynek. Bogata jest galeria przedstawień kobiecego ciała – wyniszczonego, chorego, kalekiego, ale nie tylko.

Drugim filarem projektu jest aspekt edukacyjny. Oddziaływanie o charakterze artystycznym dopełnione zostaje o panel edukacyjny w formie bezpośrednich warsztatów, które pomogą uporządkować spostrzeżenia i wrażenia z ekspozycji oraz przybliżyć szerzej nieznane aspekty kobiecych lagrowych losów.

Od piątku 27 listopada 2020 do końca kwietnia 2021 roku wystawę można oglądać w Archiwum Państwowym w Białymstoku. Wystawa zostanie udostępniona zwiedzającym od momentu otwarcia się instytucji kultury, prawdopodobnie już w grudniu. Początkowo możliwe są tylko wizyty online.

W niezwykłej scenerii wystawy zostaną również przeprowadzone warsztaty edukacyjne skierowane przede wszystkim dla uczniów i studentów. Spotkania mogą rozpocząć się w styczniu – o ile pozwoli na to sytuacja epidemiologiczna. Uczestnicy warsztatów dowiedzą się wiele o kobiecych obozach koncentracyjnych: z jednej strony o ich historii i organizacji, bo „piekło kobiet” miało swój administracyjny wymiar, z drugiej – o indywidualnym, osobistym wymiarze doświadczenia lagrowego.

Więcej szczegółów na stronie www.kobietywlagrze.pl.

Naukowa edycja krytyczna „Pism rozproszonych” Zygmunta Glogera w trzech tomach

KIEROWNIK: prof. dr hab. Jarosław Ławski
INSTYTUCJA ODPOWIEDZIALNA: Książnica Podlaska im Łukasza Górnickiego w Białymstoku (mgr Jan Leończuk)
ZESPÓŁ: prof. dr hab. Jarosław Ławski (Uniwersytetu w Białymstoku), prof. dr hab. Anna Sitarska (prof. em. UwB), mgr Jan Leończuk (Książnica Podlaska), mgr Grzegorz Kowalski (Książnica Podlaska), dr Łukasz Zabielski (Książnica Podlaska), mgr Daniel Znamierowski (Książnica Podlaska) i inni
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Narodowy Program Rozwoju Humanistyki (moduł „Dziedzictwo narodowe”)
OKRES REALIZACJI: 2013–2017
NUMER PROJEKTU: 11H 12 0335 81
BUDŻET: 300 000 zł

OPIS
Generalnym założeniem projektu było zebranie, krytyczne opracowanie i wydanie w formie III-tomowej publikacji ponad ośmiuset artykułów  wybitnego badacza i literata z Podlasia, pisanych na przestrzeni jego całego życia (1845–1910) do ponad sześćdziesięciu najważniejszych czasopism społecznych i kulturalnych XIX wieku. Edycja ta służy przywróceniu nauce i obiegowi czytelniczemu efektów wieloletniej pracy Zygmunta Glogera, uczonego o niezwykle różnorodnych zainteresowaniach, a ponadto bystrego obserwatora i komentatora życia codziennego drugiej połowy XIX wieku i pierwszej dekady wieku XX.

Gloger, ze względu na rozpiętość zainteresowań i typową dla dziewiętnastowiecznych badaczy omnikompetencję, daje w swoich tekstach złożony, mozaikowy obraz całej epoki charakteryzowanej mianem „dziewiętnastowieczności”. Rozproszone w ówczesnych periodykach, zapomniane i zlekceważone, drobne artykuły Glogera stanowią dziś równie cenne źródło wiedzy, co jego teksty wydane w formie wydawnictw zwartych, wciąż czytane, cenione i wznawiane. Informacje podawane przez Glogera często przekraczają granice jednej dyscypliny, dlatego na przykład wiele jego tekstów etnograficznych będzie ważnym punktem odniesienia dla literaturoznawców, wiele relacji z wypraw archeologicznych zawiera bogate opisy społeczeństwa etc.

Wysoko należy ocenić również walory estetyczne „pism rozproszonych” starożytnika z Jeżewa. Gloger odznaczał się niewątpliwie talentem pisarskim i jego relacje mogą być czytane jako doskonała literatura faktu, nierzadko posiadająca cechy reportażu. „Pisma rozproszone” to również wiersze, eseje, błyskotliwe felietony. Z całą pewnością warto spojrzeć na Glogera jako na twórcę literatury. Co najważniejsze: teksty zebrane w trzech tomach „pism rozproszonych” nigdy dotąd nie były publikowane jako całość ani też wznawiane od czasów Glogera.

Podstawowe cele naukowe przedkładanego projektu badawczego to: krytyczna, III-tomowa, naukowa edycja „pism rozproszonych” Zygmunta Glogera; inauguracja systematycznych badań nad naukowym, estetycznym i literackim kształtem tekstów, zamieszczonych w Pismach rozproszonych, a także wprowadzenie do polonistycznej i nie tylko polonistycznej edukacji uniwersyteckiej zajęć poświęconych Glogerowi. W celu podjęcia i systematycznego przeprowadzenia wskazanej inicjatywy edytorskiej i naukowej Książnica Podlaska im. Łukasza Górnickiego w porozumieniu z Uniwersytetem w Białymstoku (Wydział Filologiczny), powołała Zespół Badawczy „Glogerianum”, który opracował edycję Pism rozproszonych we współpracy z kompetentnymi uczonymi z kraju i zagranicy.

Więcej o projekcie: https://ksiaznicapodlaska.pl/dzialalnosc-naukowa/projekty-naukowe/naukowa-edycja-krytyczna-pism-rozproszonych-zygmunta-glogera-w-trzech-tomach/ oraz

PUBLIKACJE

  • Zygmunt Gloger, Pisma rozproszone. T. 1: 1863–1876, red. nauk. ed. Jarosław Ławski i Jan Leończuk, wstęp Jarosław Ławski i Grzegorz Kowalski, oprac. tekstów i przypisy Grzegorz Kowalski i Łukasz Zabielski, noty i słownik czasopism Anna Janicka, indeksy oprac. Michał Siedlecki i Monika Jurkowska, Białystok 2014, 896 ss.
  • Zygmunt Gloger, Pisma rozproszone. T. 2: 1877–1889, redakcja nauk. ed. Jarosław Ławski i Jan Leończuk, wstęp Anna Janicka i Dorota Rembiszewska, opracowanie tekstów i przypisy Łukasz Zabielski, Sebastian Kochaniec, Michał Siedlecki, Grzegorz Kowalski; noty i słownik czasopism Anna Janicka; indeksy oprac. Mona Al-Kaber i Michał Siedlecki, Białystok 2015, 1487 ss.
  • Zygmunt Gloger, Pisma rozproszone. T. 3: 1890–1910, redakcja nauk. ed. Jarosław Ławski i Jan Leończuk, wstęp Łukasz Zabielski, Marek Rutkowski, Jarosław Ławski, opracowanie tekstów i przypisy Łukasz Zabielski, Sebastian Kochaniec, Michał Siedlecki, Patryk Suchodolski; noty i słownik czasopism Anna Janicka; indeksy oprac. Mona Al-Kaber i Michał Siedlecki, Białystok 2016.

Kobieta i prawica międzywojenna: meandry idei, sylwetki, strategie

KIEROWNIK: dr Monika Bednarczuk
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego/Narodowe Centrum Nauki (projekt badawczy własny)
OKRES REALIZACJI: 2009–2012
NUMER PROJEKTU: N N103 227337
(https://nauka-polska.pl/#/profile/research?id=327432&_k=pp0c0d)
BUDŻET: 27 550 zł

OPIS
Celem projektubyła analiza stosunku głównych ideologii obozu prawicowego (konserwatyzm, nacjonalizm), przy uwzględnieniu przekonań głoszonych przez Kościół katolicki, do kobiet, traktowanych tutaj i jako podmiot i jako przedmiot różnych wypowiedzi. W szczególności interesowały mnie pisarki i publicystki, autorki powieści, poezji, artykułów prasowych, poradników, scenariuszy akademii szkolnych, wspomnień i wierszy). Projekt był przedsięwzięciem interdyscyplinarnym, łączącym historię literatury z kontekstem ideowo-kulturowym. Szczególnie ważna rola przypadła w nim temu, co określa się mianem „historii kobieccej” i „kobiecym doświadczaniem historii”.

Do kluczowych zadań należało: prześledzenie, jakie miejsce przypisywali kobietom przedstawiciele szeroko pojmowanego obozu prawicowego, a także Kościoła katolickiego w wypowiedziach programowych poszczególnych stronnictw politycznych, artykułach prasowych, ale także popularnych utworach powieściowych, pełniących funkcje petryfikujące pewne zachowania – utworach tworzonych z reguły przez mężczyzn. Te wyobrażenia czy „projekty” kobiet zostały skonfrontowane z – jak się okazało – zdecydowanie mniej schematycznymi kreacjami (i autokreacjami) w tekstach autorstwa kobiet. Udało się pokazać, że kobiety w okresie międzywojennym były ograniczane ideologiami prawicowymi w różnym stopniu, oraz że w obrębie propozycji z kręgu prawicy dotyczących roli społecznej i kulturowej kobiet istniały zasadnicze (wewnętrzne) rozbieżności. Kolejnymi zadaniami były: rekonstrukcja czynników powodujących zgodę na (ewentualne) umniejszanie roli kobiety w życiu publicznym, z uwzględnieniem priorytetów ówczesnych kobiet; dalej: ukazanie znaczenia tych wątków (fabularnych, publicystycznych, wspomnieniowych), które wiążą się z czymś, co nazwałam „traumą bolszewicką”; wreszcie ukazanie, w jaki sposób kobiety popierające prawicę polityczną stabilizowały lub rozsadzały dominujący w tym obozie dyskurs na temat kobiecości. Role i strategie negocjacyjne prawicowych autorek i działaczek odtwarzałam przy tym zarówno w wymiarze realnym (na przykładzie działalności nauczycielskiej i/lub społeczno-politycznej), jak i w kreowanych przez nie światach literackich. Takie podejście pozwoliło dowieść, iż kobiety w kręgu prawicy aktywne były nie tylko w obszarze tradycyjnych ’kobiecych’ zajęć typu nauczanie, lecz również tych kojarzonych ze światem mężczyzn: angażowały się w działania zbrojne, głośno upominały o pamięć bojowniczek i wchodziły w spory z co bardziej konserwatywnymi męskimi przedstawicielami nurtów prawicowych.

Szczegółowej analizie poddano twórczość kilku pisarek na tle układu komunikacyjno-towarzyskiego (lub rodzinnego), w jakim funkcjonowały (z naciskiem na wymiar ‘lokalności’ czy ‘prowincjonalności’) oraz w odniesieniu do założeń twórczych. Obok powieści popularnej czy masowej interesowała mnie pisana przez kobiety powieść polityczna, powieść katolicka i formy pośrednie, jak też różnogatunkowa twórczość religijna i rozmaite teksty okolicznościowe (scenariusze wieczornic i teatrzyków, poradniki).

W oparciu o prace z zakresu gender studies, psychologii, socjologii przeanalizowano kontekst polityczno-społeczny działań wybranych postaci, stosunek ważniejszych ugrupowań do roli kobiet w życiu publicznym, a także koncepcje zachowań wyborczych, istotne dla zdefiniowania właśnie tendencji wyborczych kobiet w dobie międzywojennej. Ważnym zagadnieniem był przy tym aspekt biograficzny, okazało się bowiem, że strategie i poglądy reprezentantek pokolenia “starych” i “młodych”, zwłaszcza w łonie obozu narodowego, dość znacznie się od siebie różniły. Rozpatrywano ponadto wagę religii i tradycji ziemiańskiej dla formowania światopoglądu opisywanych kobiet oraz – na tyle, na ile była tutaj możliwa rekonstrukcja – wzajemną percepcję określonych autorek i ich umocowanie w kontekście geograficznym, klasowym i instytucjonalnym. Do kluczowych tekstów, jakie poddano analizie, należały narracje romansowe. Z jednej strony chodziło o wyszczególnienie ideałów i antywzorów kobiecych w beletrystyce prawicowych autorów oraz autorek, z drugiej – o zwrócenie uwagi na funkcję powieści popularnej w propagowaniu idei konserwatywnych i narodowych. Jak się okazało, szczególna rola przypadała w tych utworach reprezentantom społeczności żydowskiej i rosyjskiej, co wiązało się z antybolszewickim i antysemickim nastawieniem sporej części literatów sympatyzujących z prawicą. Celem projektu było też ukazanie zawiłych losów i niekonsekwencji ideowej niektórych autorek. Znakomitym przykładem postaci wymykającej się prostym ocenom jest Stefania Laudyn-Chrzanowska, która rozpoczynała działalność jako walcząca o równouprawnienie kobiet i bliska hasłom socjalistycznym redaktorka chicagowskiego “Głosu Polek”, a umiera jako zwolenniczka obozu narodowego. Badając jej drogę światopoglądową, uwzględniono różnorakie okoliczności jej metamorfozy od feminizmu ku nacjonalizmowi, w tym warunki działalności wśród Polonii, stosunek do Rosji oraz klimat społeczno-polityczny Zakopanego, w gdzie publicystka ta zamieszkała w latach 20. Ważkim obszarem dociekań była ponadto twórczość Wandy Miłaszewskiej, autorki konserwatywnej, która przekracza granice między obiegiem wysokoartystycznym a trywialnym. Jej fabuły odczytane zostały z jednej strony przez pryzmat motywu “przędzenia” codzienności i w kontekście wypowiedzi pisarzy katolickich początku XX wieku (Gilbert K. Chesterton), z drugiej zaś – pod kątem “konwencji kobiecości” (Ewa Kraskowska).

NAJWAŻNIEJSZE PUBLIKACJE:

  • M. Bednarczuk, Kobiety w kręgu prawicy międzywojennej idee, sylwetki, strategie pisarskie, Wrocław 2012, 518 ss. (publikacja dostępna pod adresem: https://zenodo.org/record/3904175.
  • M. Bednarczuk, Der Pole in Salomes Fallstricken: Antisemitismus, Antibolschewismus und Geschlecht, w: Texturen – Identitäten – Theorien, hg. von Nina Frieß, Inna Ganschow, Irina Gradinari, Marion Rutz, Potsdam 2011, s. 221–238. https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/files/5343/jfsl2010.pdf
  • M. Bednarczuk, Afirmacja zwyczajności w prozie Wandy Miłaszewskiej w kontekście idei Gilberta K. Chestertona, w: Kontexty a inšpirácie katolíckej moderny, red. Edita Prihodova, Ružomberok 2011, s. 8–48. https://doi.org/10.5281/zenodo.3677335
  • M. Bednarczuk, O próbie mariażu literatury katolickiej z popularną – twórczość Izabeli Lutosławskiej-Wolikowskiej, w: Zachodnie wzorce i wschodnie realia: Przedstawicielki elit prowincjonalnych w XIX i pierwszej połowie XX wieku, red. Małgorzata Dajnowicz, Białystok 2009, s. 21–37. https://doi.org/10.5281/zenodo.3677315

Ideentransfer – Mobilität – Wandel: deutsche Kultur und Wissenschaft in Wilna (1803-1832) [Transfer idei – mobilność – zmiana: niemiecka kultura i nauka w Wilnie (1803–1832)]

KIEROWNIK: dr hab. Monika Bednarczuk
ZESPÓŁ: dr Katarzyna Filutowska (UW), dr hab. Marta Kopij-Weiß (UWr), prof. Mirja Lecke (Ruhr-Universität Bochum) i dr hab. Monika Bednarczuk
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Beauftragte der Bundesregierung für Kultur und Medien (Pełnomocnik Rządu Niemieckiego ds. Kultury i Mediów)
OKRES REALIZACJI: I 2016 – XII 2017
NUMER PROJEKTU: ZMV I 2-2516DK0608 (BKM), K44 43000/11#21 (BVA)
BUDŻET: 23 440 euro

OPIS
Założony w 1579 roku Uniwersytet Wileński przeżywał okres rozkwitu po 1803 roku, kiedy to – za rządów Aleksandra I – został przemianowany na Cesarski Uniwersytet Wileński i dość szybko stał się największym uniwersytetem na terenie Imperium Rosyjskiego; uniwersytetem o wielkim znaczeniu dla systemu oświatowego w zachodnich guberniach. Przy tym do czasu śledztwa Nowosilcowa wymierzonego przeciwko tajnym stowarzyszeniom studenckim była to uczelnia dość autonomiczna, zdominowana przez kulturę polską i dysponująca środkami, które pozwalały na fundowanie stypendiów i finansowanie staży zagranicznych (szczegółowo opisał sytuację uczelni Daniel Beauvois). Dzięki korzystnym uwarunkowaniom społeczno-politycznym, kulturowym i ekonomicznym, u progu XIX wieku rozwinęło się w Wilnie twórcze, aktywne środowisko, porównywalne w pewnym stopniu z Dorpatem i Petersburgiem. Jednak w przeciwieństwie do niemiecko-bałtycko-rosyjskich relacji kulturalnych i naukowych, które przyciągnęły uwagę wielu historyków i historyków kultury, zarówno obecność cudzoziemców w Wilnie końca XVIII i początku XIX w., postrzegana właśnie przez pryzmat transferu nauki i kultury, jak i funkcjonowanie sieci towarzysko-naukowych powiązanych z Wilnem, to w dużej mierze obszary dopiero czekające na wnikliwe studia. Dlatego nie chodziło nam o tradycyjne zestawienie świetlanych momentów i wybitnych osobowości w dziejach Uniwersytetu, lecz o zniuansowaną interpretację jego międzynarodowych kontekstów.

Pod koniec XVIII i w początku XIX wieku grupa niemieckich i niemieckojęzycznych uczonych (pochodzących z Prus, Alzacji, Wiednia i nie tylko, lecz polscy profesorowie zwali ich ’Niemcami’) zgłaszali swoje kandydatury na stanowiska ogłaszane przez Uniwersytet Wileński lub przyjmowali zaproszenia do objęcia katedr. Z kolei członkowie polskiej i/lub spolonizowanej (litewskiej) kadry profesorskiej oraz młodzieży studenckiej odwiedzali niemieckie uniwersytety w celach naukowych, nawiązując bardziej lub mniej ożywione kontakty ze środowiskami Berlina, Getyngi, Drezna, Jeny, Lipska czy Freibergu (w Saksonii). W Wilnie wiedza – teoretyczny i stosowana – nabyta w niemieckich (i nie tylko) instytucjach oraz „przywieziona” na nośnikach typu książki, listy, periodyki, instrumenty naukowe, była przekazywana studentom i szerszej publiczności (czytelnikom lokalnej prasy kulturalnej, ale też rekrutującym się z grona okolicznej szlachty słuchaczom wykładów uniwersyteckich itp.).

W ramach projektu analizie poddano różne wymiary i konteksty procesu polsko-niemieckiego transferu nauki i kultury. W centrum badań stały następujące dziedziny: filozofia, filologia klasyczna i orientalistyka, literatura oraz nauki przyrodnicze. Pamiętając o specyfice każdej z nich, prześledzono polsko-niemieckie (z uwzględnieniem kultur pośredniczących: francuskiej i rosyjskiej) konteksty wileńskiej sceny akademickiej, a także okołoakademickiej, bo uwagę poświęcono także społecznemu oddziaływaniu wileńskich uczonych i literatów. W zakresie metodologii najistotniejsza dla projektu była koncepcja transferu kulturowego (Michel Espagne, Michael Werner, Matthias Middel).

NAJWAŻNIEJSZE PUBLIKACJE:

  • K. Filutowska, German philosophy in Vilnius in the years 1803–1832 and the origins of Polish Romanticism, „Studies in East European Thought” 2020, No. 1(72), s.19–30, https://link.springer.com/article/10.1007/s11212-019-09340-7
  • M. Bednarczuk, Wielojęzyczność w kontekście akademickim: sieci naukowe, samodoskonalenie i polityka w Wilnie (w końcu XVIII i pierwszych dekadach XIX wieku). „Wielogłos” 2016, nr 2(28), s. 27–62. https://doi.org/10.4467/2084395XWI.16.009.5899

Edycja krytyczna i przekład na język polski „Białoruskiego Tristana” – rękopisu ze zbiorów Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu

KIEROWNIK: prof. dr hab. Lidia Citko
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu
OKRES REALIZACJI: 2015–2018

OPIS
Celem projektu realizowanego w latach 2015-2018 było przygotowanie edycji krytycznej oraz przekładu na język polski starobiałoruskiej wersji legendy o rycerzu Tristanie, stanowiącej część XVI- i XVII-wiecznego rękopiśmiennego kodeksu (sygn. Rps 94), przechowywanego w zbiorach Biblioteki Raczyńskich. Białoruska wersja legendy o rycerzu Tristanie jest najcenniejszą częścią tego kodeksu i jednocześnie najstarszym zabytkiem białoruskiej literatury świeckiej. To także jedyna zachowana słowiańska wersja legendy o Tristanie, napisana prozą. Rękopis tzw. Białoruskiego Tristana został odkryty w 1842 r. i opisany w 1846 r. przez Osipa Bodianskiego

Zabytkowy kodeks został w 2014 r. wpisany na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata.

Wchodzący w skład Kodeksu Raczyńskich romans rycerski – pod względem treści – jest bliski włoskojęzycznej redakcji weneckiej z XV wieku, zaś końcowa jego część wykazuje wpływ redakcji pochodzących z tradycji toskańskiej. Utwór jest starobiałoruską translacją jego włoskich wersji, przy czym nie można wykluczyć pośrednictwa południowosłowiańskiego. Na istnienie hipotetycznego łącznika między tekstem włoskim i białoruskim może wskazywać m.in. słownictwo, ograniczone zasięgiem swego występowania do terenów bałkańskich, które odegrały rolę swoistego przekaźnika w transmisji literatury zachodnioeuropejskiej na ziemie Słowian wschodnich.

Chcąc przywrócić pamięć o tym unikatowym manuskrypcie z czasów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Biblioteka Raczyńskich wystąpiła z inicjatywą przygotowania edycji dzieła. Zadania tego podjęła się Lidia Citko. Wydany tom, oprócz wersji fototypicznej, zawiera odczytany z rękopisu tekst powieści z komentarzami językowo-filologicznymi oraz jego przekład na język polski. W tomie znalazły się ponadto uwagi dotyczące zasad odczytania tekstu i jego przekładu oraz artykuły badaczy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza – prof. Jana Jurkiewicza i prof. Bogusława Zielińskiego – podsumowujące obecny stan wiedzy o rękopiśmiennym zabytku.

Białoruski Tristan, istniejący dotychczas w przekładach na język angielski, serbski, włoski oraz białoruski, doczekał się wreszcie – dzięki niniejszemu projektowi – tłumaczenia polskiego.

NAJWAŻNIEJSZE PUBLIKACJE:

  • Białoruski Tristan. Rękopis ze zbiorów Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, opracowanie i przekład Lilia Citko, Poznań 2018, 419 ss.
  • L. Citko, Starobiałoruski Tristan w zbiorach Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu – uwagi o języku rękopisu, „Slavia Orientalis” 2007, nr 2, s. 359–372.
  • L. Citko, Świecka literatura przekładowa XVI wieku – źródło do badań historii języka białoruskiego (na podstawie przekładów romansów rycerskich), „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN” 2018, t. LXVI, s. 61–77.
  • L. Citko, Nawiązania południowosłowiańskie w języku starobiałoruskiego „Tristana” (na podstawie rękopiśmiennego Kodeksu Raczyńskich z XVI wieku), w: Rajko Nahtigal in 100 let slavistike na Univerzi v Ljubljani. Monografija ob 100. obletnici nastanka Oddelka za slavistiko Filozofske fakultete UL, Urednice: P. Stankovska, A. Derganc, A. Šivic-Dular, Ljubljana 2019, s. 185–195.

Więcej o projekcie na stronie: http://www.bracz.edu.pl/o-bibliotece/publikacje-biblioteki/