Kategoria: Projekty realizowane na Wydziale Filologicznym

Mediewalizm i pamięć w fantastyce historycznej Guya Gavriela Kaya (Medievalism and Memory in Guy Gavriel Kay’s Historical Fantasy)

KIEROWNIK: dr Sylwia Borowska-Szerszun
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Narodowe Centrum Nauki (OPUS 19)
OKRES REALIZACJI: 2021–2024
NUMER PROJEKTU: 2020/37/B/HS2/02219
(https://www.ncn.gov.pl/sites/default/files/listy-rankingowe/2020-03-16pfoa/streszczenia/483442-pl.pdf)
BUDŻET: 241 620 zł

OPIS
Celem projektu jest: 1) analiza konstrukcji mediewalizmu w fantastyce historycznej Guya Gavriela Kaya, oraz 2) opracowanie modelu teoretycznego umożliwiającego rozpatrywanie mediewalizmów we współczesnej literaturze fantasy jako formy pamięci kulturowej. Zakres badań wynika z konstatacji, że twórczość Kaya pozostaje niewystarczająco omówiona, podczas gdy może stanowić – w zestawieniu z innymi popularnymi tekstami fantasy – oryginalny kontekst do zastosowania nowych kategorii interpretacyjnych wywodzących się z badań nad pamięcią. Projekt ma zatem przyczynić się do rozwoju badań literackich poprzez włączenie w ich obszar wielowymiarowych tekstów, które jak dotąd nie cieszyły się dużym zainteresowaniem akademickim. Rozszerzy również istniejące ramy interpretacyjne, umożliwiając ich wykorzystanie w innych obszarach badań.

Guy Gavriel Kay jest współczesnym autorem kanadyjskim, który dotychczas opublikował czternaście powieści fantasy i antologię poezji. Jego utwory cieszą się uznaniem czytelników na całym świecie, zostały przetłumaczone na ponad trzydzieści języków, zdobyły wiele prestiżowych nagród w kategorii fantastyki. Jednak pomimo tej popularności, badacze literatury poświęcili dotąd twórczości Kaya niewiele uwagi. Mój projekt ma na celu wypełnienie tej luki poprzez analizę jego twórczości z perspektywy mediewalizmu, czyli uznając, że sposób, w jaki średniowiecze przedstawiane jest w kulturze i literaturze popularnej, można postrzegać jako swoistą „fantazję” kulturową, która selektywnie przywłaszcza różne średniowieczne motywy i toposy, aby przekształcić je na potrzeby współczesnych czytelników i widzów.

Termin mediewalizm rozumieć możemy szeroko jako każdą post-średniowieczną próbę wyobrażenia sobie średniowiecza na nowo, zgodnie z potrzebami współczesnego świata. Postrzegając mediewalizm jako specyficzny dialog między przeszłością a teraźniejszością, proponuję usytuować twórczość Kaya w kontekście zarówno tradycji średniowiecznej, jak również fantasy mediewalnej (zwłaszcza J.R.R. Tolkiena, C.S. Lewisa, T.H. White’a, Marion Bradley Zimmer, George’a R.R. Martina, Stevena Eriksona i Milesa Camerona). Umożliwi to systematyczny ogląd różnych sposobów wykorzystania tradycji średniowiecznej we współczesnej literaturze fantasy i opracowanie ramy teoretycznej umożliwiającej ich analizę w kontekście pamięci kulturowej. Podejście to umożliwia odczytanie mediewalizmu Kaya jako swoistego palimpsestycznego konstruktu średniowiecza, który odwołuje się nie tylko do historii, literatury i kultury średniowiecznej, lecz również do innych, wcześniejszych mediewalizmów. Celem badań będzie jednak nie tyle prześledzenie tematycznych i strukturalnych podobieństw między tymi tradycjami, lecz zbadanie procesów pamięci, dzięki którym średniowiecze zostaje niejako wyobrażone na nowo, w sposób który umożliwia przekaz treści bliskich współczesnym czytelnikom. Aby to zademonstrować, skupię się na takich aspektach powieści jak wątki arturiańskie, relacja między historią a pamięcią, wizerunek męskości i kobiecości, reprezentacja „Innego”. W swoich badaniach przyjmuję hipotezę, że strategie narracyjne i światotwórcze Kaya, odwołujące się do aspektów historii i tradycji średniowiecznej rzadko eksplorowanych w literaturze fantasy, skutkują nie tylko rozszerzeniem ram gatunkowych, lecz przyczyniają się do poszerzenia zasobów pamięci kulturowej dotyczącej średniowiecza.

Wyniki badań, zaprezentowane podczas konferencji międzynarodowych oraz w formie publikacji – pierwszej monografii naukowej poświęconej twórczości Guya Gavriela Kaya i serii artykułów, powinny zainteresować naukowców i studentów zainteresowanych badaniami nad pamięcią, mediewalizmem oraz literaturą fantasy.

W poszukiwaniu innej wiedzy: zachodni ezoteryzm w PRL (In Search of Another Knowledge: Western Esotericism in Communist Poland)

KIEROWNIK: dr hab. Monika Bednarczuk
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Narodowe Centrum Nauki (OPUS 19)
OKRES REALIZACJI: 2021–2025
NUMER PROJEKTU: 2020/37/B/HS2/00894
(https://www.ncn.gov.pl/sites/default/files/listy-rankingowe/2020-03-16pfoa/streszczenia/485701-pl.pdf)
BUDŻET: 404 100 zł

OPIS
W popularnych opisach praktyk ezoterycznych znaleźć można wróżkę rozkładającą karty do tarota w ciemnym pokoju pełnym świec, albo ekscentrycznego mężczyznę z różdżką radiestezyjną w ręku. Jednak studia nad zachodnim ezoteryzmem, prowadzone w ostatnich trzech dekadach, stworzyły już osobną gałąź religioznawstwa i dowiodły, że ezoteryzm powinien być traktowany jako pewien zespół względnie stałych sposobów rozumienia i interpretacji świata. Te wzorce myślenia nie tylko umożliwiają „wycofanie się” z danej teraźniejszości, ale także tworzenie siebie jako nowej osoby, toteż praktyki ezoteryczne są ważnym narzędziem w walce o autonomię i samorealizację, i mają potencjał subwersywny. Projekt przesuwa punkt ciężkości ze studiów religioznawczych ku historii kultury i literatury, pytając o działania wybranych grup zajmujących się zagadnieniami ezoterycznymi oraz ich związki z różnymi obszarami kultury w PRL – kraju, który pod wieloma względami uznać można za typowy dla byłego ’bloku wschodniego’. Cele projektu są dwojakie: po pierwsze, jego realizacja powinna pozwolić odpowiedzieć na szereg pytań: Jak rozwijały się wybrane grupy zainteresowane okultyzmem? Jak wyglądały ich kontakty z osobami i grupami zajmującymi się ezoteryką i badaniami nad zjawiskami paranormalnymi poza Polską? Kim byli główni aktorzy w procesie ’importu’ wiedzy ezoterycznej? Jakie były najważniejsze kanały i formy rozpowszechniania tej wiedzy? Jak przebiegał proces ’odkrywania’ lokalnych, polskich tradycji ezoterycznych, które po wojnie uległy zapomnieniu albo były wyciszane? W jaki sposób marginalizowany dyskurs ezoteryczny szukał własnego miejsca między dyskursami uprzywilejowanymi takimi jak naukowy, czy też publiczny (który pozostawał pod silnym wpływem ’światopoglądu marksistowskiego’)? Drugi cel to stworzenie eklektycznego podejścia metodycznego, umożliwiającego analizę wyżej nakreślonych zjawisk i procesów.

Mimo że druga wojna światowa I pierwsze lata rządów komunistycznych ogromnie osłabiły żywo się niegdyś rozwijającą polską scenę ezoteryczną, lokalne grupy zainteresowane tematyką okultystyczną powstały już w późnych latach 40. W latach 70 i 80., w okresie rozkwitu zachodniego ezoteryzmu i badań nad zjawiskami paranormalnymi w Polsce, funkcjonował cały szereg grup i stowarzyszeń zajmujących się tymi kwestiami, w tym kilka dysponujących własnymi wydawnictwami lub współpracujących z państwowymi, a nawet mających dostęp do środków masowego przekazu. Lecz mimo iż grupy te odegrały ważną rolę w popularyzacji pewnych idei filozoficznych, koncepcji naukowych oraz alternatywnych dyskursów religijnych, nie zbadano dotąd asymetrycznych relacji między ezoteryzmem a – kolejno: – komunistycznymi instytucjami władzy, instytucjami religijnymi, światem akademickim oraz przedstawicielami sceny artystycznej i literackiej. Podobnie zaniedbanym obszarem badawczym jest sprawa miejsca polskiej powojennej subkultury ezoterycznej na mapie okultystycznych środowisk Europy. Podstawę materiałową projektu stanowi obszerny korpus tekstów autobiograficznych, literackich, paraliterackich i poradnikowych, a także artykułów prasowych i dokumentów archiwalnych. Wśród metod badawczych najistotniejsze są tutaj trzy: (1) modele transferu kultury i literatury, (2) krytyczna analiza dyskursu, oraz (3) pogłębione wywiady indywidualne, pół ustrukturyzowane, z wybranymi członkami środowiska ezoterycznego, które pozwolą uzyskać więcej informacji na temat ich motywacji i działalności.

Naukowa edycja krytyczna Pism rozproszonych Tadeusza Micińskiego w czterech tomach: eseje, liryka, publicystyka

KIEROWNIK: dr Marcin Bajko
ZESPÓŁ: dr Marcin Bajko (UwB), prof. dr hab. Jarosław Ławski (UwB), prof. dr hab. Wojciech Gutowski (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy), dr hab. prof. UJ Urszula M. Pilch (Uniwersytet Jagielloński), dr hab., prof. UwB Anna Wydrycka
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Narodowy Program Rozwoju Humanistyki (moduł „Dziedzictwo narodowe”)
OKRES REALIZACJI: 2015–2020
NUMER PROJEKTU: 1aH 15 0322 83
BUDŻET: 539 160 zł

OPIS
Tadeusz Miciński jest jedynym klasykiem literatury Młodej Polski, którego dzieła nie zostały zebrane i opublikowane w zwartej formie. Pisarz, zaliczany do najświetniejszych liryków i powieściopisarzy epoki, interpretowany jest w podręcznikach oraz pracach badawczych na podstawie tekstów znanych. Tymczasem ogromna część jego dorobku poetyckiego i eseistycznego pozostaje rozproszona, nie jest znana kompletna lista jego utworów poetyckich i prozatorskich. Zawiniły tu nie tylko długoletnie zaniedbania edytorskie, lecz także to, że autor Nietoty w ostatnich latach życia, pisał i publikował w ogarniętej rewolucją Rosji, gdzie zginął tragicznie w 1918 roku. Miciński z pewnością zasługuje na uwagę jako publicysta i działacz społeczny, a nie jedynie autor W mroku gwiazd, dramaturg czy powieściopisarz. Wydanie – do niedawna skazanych na zapomnienie – tekstów lirycznych, eseistycznych i publicystycznych odsłoni nową twarz tego czołowego pisarza epoki Młodej Polski.

Najważniejszym celem projektu było dopełnienie wiedzy o przemianach najważniejszych twórców epoki Młodej Polski: przed i po 1905 oraz 1914 roku. Rezultaty projektu są również ważnym punktem wyjścia do stworzenia pierwszej całościowej biografii pisarza, ale ponadto uzupełniają wiedzę na temat kolonii polskiej w Moskwie w latach 1915–1918 oraz stosunków polsko-rosyjskich w czasie I wojny światowej. W ramach prac projektowych skompletowano pisma publicystyczne Micińskiego (w tym celu zrealizowano zakrojone na szeroką skalę kwerendy biblioteczne, głównie w Moskwie, Mińsku, Wilnie oraz Kijowie), opracowano odnalezione teksty z uwzględnieniem i odnotowaniem zmian wprowadzanych w danym artykule lub szkicu pisarza (przy umiarkowanym uwspółcześnieniu języka, z zachowaniem różnego rodzaju niuansów młodopolskiej maniery stylistycznej), sporządzono przypisy do poszczególnych tekstów, wyjaśniające nie tylko trudne bądź obce słownictwo czy mało znane, zapomniane dziś nazwiska, lecz także kontekst; dokonano również interpretacji poszczególnych utworów, osadzając je w kontekście twórczości literackiej epoki.

Wymiernym rezultatem projektu są cztery tomy Pism rozproszonych Tadeusza Micińskiego, opublikowane między 2017 a 2020 rokiem, monografia zbiorowa zawierająca studia na temat twórczości Tadeusza Micińskiego oraz strona internetowa, docelowo mającą zawierać pełną bibliografię Pism rozproszonych. Specjalnym walorem edycji Pism rozproszonych jest to, iż uruchamia ona szeroki kontekst komparatystyczny: Miciński tworzył poza Polską, w środowisku, gdzie oddziaływali na niego moderniści rosyjscy, pisarze białoruscy, kultura ukraińska i litewska oraz kultury innych nacji włączonych w wielki proces rewolucji. Do szczegółowej analizy utworów pisarza wykorzystano takie podejścia badawcze, jak: imagologia, studia postkolonialne, studia nad obrazem mężczyzny i kobiety w literaturze.

PUBLIKACJE

  • T. Miciński, Pisma rozproszone, red. nauk. M. Bajko i J. Ławski, tom I: Eseje i publicystyka 1896–1908, wstęp, oprac. tekstów i przypisy M. Bajko i W. Gutowski, Białystok 2017, 576 ss.
  • T. Miciński, Pisma rozproszone, red. nauk. M. Bajko i J. Ławski, tom II: Eseje i publicystyka 1909–1914, wstęp, oprac. tekstów i przypisy W. Gutowski i U.M. Pilch, Białystok 2018, 846 ss.
  • T. Miciński, Pisma rozproszone, red. nauk. M. Bajko i J. Ławski, tom III: Eseje i publicystyka 1914–1918, wstęp M. Bajko i J. Ławski, oprac. tekstów i przypisy M. Bajko, A. Wydrycka, Ł. Zabielski, Białystok 2019, 887 ss.
  • [w druku:] T. Miciński, Pisma rozproszone, red. nauk. M. Bajko i J. Ławski, tom IV: Poezje rozproszone 1896–1918, wstęp J. Ławski, U.M. Pilch, oprac. tekstów i przypisy M. Bajko, U.M. Pilch, K. Pilichiewicz, P. Wojciechowski, A. Wydrycka, Białystok.
  • Proza Tadeusza Micińskiego. Studia, wstęp J. Ławski, red. Nauk. M. Bajko, W. Gutowski, J. Ławski, Białystok 2017, 596 ss.

Strona internetowa, na której do końca 2021 roku znajdą się wszystkie wydane tomy w plikach PDF oraz pełna bibliografia pierwodruków tekstów, które znalazły się w czterotomowej edycji Pism rozproszonych Tadeusza Micińskiego, będzie wkrótce dostępna dla czytelników:

Recenzentami opublikowanych w ramach projektu pism Micińskiego byli (nazwiska podane są w porządku chronologicznym):

prof. dr hab. Tadeusz Linkner (Uniwersytet Gdański), dr hab. prof. UMK Hanna Ratuszna (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), prof. dr hab. Krzysztof Stępnik (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), dr hab. Marek Kurkiewicz, prof. UKW (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy), dr hab. Sławomir Sobieraj, prof. UPH (Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach), dr hab., prof. UMCS Elżbieta Flis-Czerniak (UMCS), prof. dr hab. Anna Czabanowska-Wróbel (Uniwersytet Jagielloński), dr hab.- prof. UAM Małgorzata Okulicz-Kozaryn (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu)

Letnia Szkoła Języka Polskiego i Kultury Polskiej dla cudzoziemców

KIEROWNIK: dr hab. Elżbieta Awramiuk, prof. UwB
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
OKRES REALIZACJI: VII 2014, VII 2015, VII 2017
BUDŻET: 35 000 zł/rocznie

OPIS
W ramach ogłaszanych przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego konkursów, projekty dydaktyczne „Letnie Szkoły Języka i Kultury Polskiej dla cudzoziemców – kursy lipcowe”, przygotowane pod kierownictwem dr hab. Elżbiety Awramiuk, prof. Uniwersytetu w Białymstoku, i przez nią kierowane, trzykrotnie uzyskały wysokie oceny ekspertów.

Letnie Szkoły Języka i Kultury Polskiej dla cudzoziemców, finansowane przez MNiSW i przeznaczone dla wyróżniających się studentów lektoratów i polonistyk zagranicznych ośrodków akademickich, organizowane były przez SJiKP POLLANDO przy Wydziale Filologicznym Uniwersytetu w Białymstoku kolejno w latach 2014, 2015 oraz 2017. Ich najważniejszą częścią był intensywny trzytygodniowy kurs, składający się z programu dydaktycznego i program kulturalnego. Program dydaktyczny zawierał zajęcia lektoratowe, dodatkowe zajęcia językowe (w tym ćwiczenia i wykłady, podczas których kursanci m.in. dowiedzą się o najnowszych tendencjach we współczesnej polszczyźnie na przykładzie języka mediów oraz poznają polskie pieśni narodowo-patriotyczne) oraz zajęcia z wiedzy o Polsce (słuchaczom przybliżono takie zagadnienia, jak historia rozwoju polskiego społeczeństwa i gospodarki, tradycje wielokulturowej i wielowyznaniowej Polski na przykładzie Podlasia oraz współczesne kino polskie). Program kulturalny obejmował wycieczki, warsztaty dziennikarskie i taneczne, spotkania integracyjne oraz wydarzenia kulturalne, takie jak spektakl teatralny, wyjście do kina lub spotkanie z pisarzem.

W każdej edycji udział brało ok. 45 obcokrajowców z różnych krajów. W trzech edycjach udział wzięli przedstawiciele następujących państw: Azerbejdżan, Białoruś, Bułgaria, Chiny, Chorwacja, Egipt, Gruzja, Indie, Kazachstan, Maroko, Mołdawia, Niemcy, Rosja, Serbia, Słowacja, Ukraina, Turcja, Węgry.

Aktywna kultura pamięci – kobiece doświadczenie obozu koncentracyjnego

KIEROWNIK: dr hab. Barbara Czarnecka
PARTNER: Archiwum Państwowe w Białymstoku
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (program „Społeczna Odpowiedzialność Nauki”)
OKRES REALIZACJI: V 2020 – XI 2021
NUMER PROJEKTU: SONP/SP/466818/2020 (www.kobietywlagrze.pl)
BUDŻET: 68 889 zł

OPIS
Jest to nowoczesny projekt z pogranicza badań naukowych, sztuki, popularyzacji historii, który chce ułatwić, szczególnie młodemu pokoleniu, wyobrażenie i zrozumienie, czym było doświadczenie lagru dla kobiet. Projekt narodził się z zainteresowania i refleksji nad tekstami kobiet dotyczącymi ich obozowych przeżyć. Jego celem jest ułatwienie, szczególnie młodemu pokoleniu, wyobrażenia i zrozumienia, czym było doświadczenie obozu koncentracyjnego dla kobiet.  Jest to projekt z pogranicza badań naukowych, popularyzacji historii, sztuki i kultury pamięci. Wykorzystuje on kilka obszarów oddziaływania łączących się w ekspozycję artystyczną i panel edukacyjny. Pierwszym filarem jest wystawa 70-ciu archiwalnych rysunków wykonanych przez polskie artystki, więźniarki lagrów, uzupełniona przez dzieła współczesnych artystek (prace malarskie, rzeźby i instalacje), nawiązujące do obozowych doświadczeń kobiet i próbujące przekazać obozowe doświadczenie kobiet już jako postpamięć, wyrazić je językiem sztuki współczesnej. Prace te pokazują lagrowe doświadczenie kobiet; warunki życia, odwszenie, pracę, odpoczynek. Bogata jest galeria przedstawień kobiecego ciała – wyniszczonego, chorego, kalekiego, ale nie tylko.

Drugim filarem projektu jest aspekt edukacyjny. Oddziaływanie o charakterze artystycznym dopełnione zostaje o panel edukacyjny w formie bezpośrednich warsztatów, które pomogą uporządkować spostrzeżenia i wrażenia z ekspozycji oraz przybliżyć szerzej nieznane aspekty kobiecych lagrowych losów.

Od piątku 27 listopada 2020 do końca kwietnia 2021 roku wystawę można oglądać w Archiwum Państwowym w Białymstoku. Wystawa zostanie udostępniona zwiedzającym od momentu otwarcia się instytucji kultury, prawdopodobnie już w grudniu. Początkowo możliwe są tylko wizyty online.

W niezwykłej scenerii wystawy zostaną również przeprowadzone warsztaty edukacyjne skierowane przede wszystkim dla uczniów i studentów. Spotkania mogą rozpocząć się w styczniu – o ile pozwoli na to sytuacja epidemiologiczna. Uczestnicy warsztatów dowiedzą się wiele o kobiecych obozach koncentracyjnych: z jednej strony o ich historii i organizacji, bo „piekło kobiet” miało swój administracyjny wymiar, z drugiej – o indywidualnym, osobistym wymiarze doświadczenia lagrowego.

Więcej szczegółów na stronie www.kobietywlagrze.pl.

Estetyka ucieleśniona w przekładzie opisów krajobrazu – wyjazd konsultacyjny

KIEROWNIK: dr Beata Piecychna
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Narodowe Centrum Nauki (MINIATURA 4)
OKRES REALIZACJI: 12 miesięcy (2020–2021)
BUDŻET: 7255 zł

W ostatnich latach nastąpiła intensyfikacja badań interdyscyplinarnych (zob. studia takich autorów, jak Benjamin Bergen i Kathryn Wheeler; Kasper Kok i Alan Cienki) zmierzających do ustalenia, w jaki sposób człowiek rozumie i przetwarza język, a także, jak tworzy znaczenia. Jednym z podejść, które zdobyło ogromną popularność, jest teoria symulacji ucieleśnionej. Wedle głównych założeń tej teorii, rozumienie języka jest możliwe, ponieważ za sprawą mechanizmu kopii lustrzanych (MM) jednostki symulują działania i czynności wzmiankowane w czytanym bądź odsłuchiwanym tekście, to jest aktywują wewnętrznie zakodowane doświadczenia odnoszące się do określonej modalności. Paradygmat poznania ucieleśnionego skupia się wokół tezy, że wszelkie działania mentalne oraz procesy związane nie tylko z rozumowaniem per se, ale także z doświadczaniem świata, bazują na cielesności, tj. na systemach sensomotorycznych i perceptualnych. Podobnie rzecz wygląda podczas lektury tekstów: fikcjonalnych i niefikcjonalnych: już pojedyncze słowa opisujące czynności wykonywane przez bohaterów lub konkretne obiekty w ich otoczeniu, np. biec, kopać, kot, wywołują symulacje ucieleśnione, oparte każdorazowo na specyficznych doświadczeniach życiowych. Skoro zatem słowa mają taką siłę oddziaływania, potencjalne symulacje mogą się różnić w zależności od zastosowanej leksyki, dlatego paradygmat ten niesie ze sobą potencjał rozwoju translatologii kognitywnej oraz kognitywnych badań nad przekładem literackim.

W centrum zainteresowania niniejszego projektu nie są jednak opisy bogate w jednostki leksykalne dotyczące czynności, ale literackie opisy (w dwóch wersjach: źródłowej i docelowej) krajobrazów, tj. tych obiektów, które poddają się procesom estetyzacji i które wywołują reakcję estetyczne, ale które jednakowoż wywołują pewne kontrowersje w świetle założeń estetyki ucieleśnionej (koncepcja Vittorio Gallese). Estetyka ucieleśniona jest ufundowana na założeniu, że doświadczenie estetyczne, np. odbiór dzieła sztuki, również jest ucieleśnione, tj. wywołuje pewne reakcje w układzie sensomotorycznym i postrzeżeniowym odbiorcy (np. ruchy pędzla odzwierciedlone na obrazie wywołują symulacje takiego ruchu podczas odbioru dzieła). W dostępnej na ten temat literaturze przedmiotu brak jednak opracowań dotyczących symulacji ucieleśnionej w przypadku lektury tekstów stanowiących opisy werbalne obiektów poddanych (i poddających się) estetyzacji. Pytania, jakie się w tym aspekcie pojawiają, dotyczą przede wszystkim następujących kwestii: 1) w jaki sposób zachodzi proces przetwarzania opisu obiektu estetycznego (tj. krajobrazu) w świetle paradygmatu poznania ucieleśnionego?; 2) czy symulacji podlega sam proces tworzenia takiego opisu, czy też to, co w tym opisie się zawiera?; czyje doświadczenie estetyczne symulujemy w literackich opisach krajobrazów?; czy większą rolę odgrywa w procesie przetwarzania takiego opisu wyobraźnia czy symulacja?

Na te wszystkie pytania autorka projektu zamierza uzyskać odpowiedzi podczas kilkudniowego wyjazdu do założonego w 2012 roku Max Planck Institute for Empirical Aesthetics (Frankfurt nad Menem), gdzie od kilku lat prowadzone są badania eksperymentalne, ściśle związane z opisaną wyżej problematyką. Dr Piecychna przeprowadzi konsultacje z Prof. Winfriedem Menninghausem (The Department of Language and Literature) oraz z Prof. Davidem Poeppelem (The Neuroscience Department). Przyjrzy się także aktualnym studiom nad reakcjami estetycznymi osób badanych w odpowiedzi na wielorakie bodźce. Zaplanowane konsultacje w dużym stopniu pomogą w stworzeniu bazującego na popartych badaniami naukowymi założeniach aparatu teoretyczno-metodologicznego, który będzie mógł służyć do literackich i okołoliterackich analiz przekładoznawczych, umożliwiających porównywanie nośności estetyzacyjnej tekstów źródłowych i docelowych.

Lingwistyczne aspekty nauki czytania i pisania

KIEROWNIK: dr hab. Elżbieta Awramiuk, prof. UwB
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Komitet Badań Naukowych
OKRES REALIZACJI: 2003–2006
NR PROJEKTU: 2 H01D 023 25
(https://nauka-polska.pl/#/profile/research?id=212185&_k=zo7sf4)
BUDŻET: 42 000 zł

Celem projektu był opis lingwistycznych podstaw nauki czytania i pisania w języku polskim. Szukano odpowiedzi na pytania o to, jakie metody nauczania „prowokuje” polski system językowy i ortograficzny oraz w jaki sposób kształtuje się świadomość językową w trakcie początkowej nauki czytania i pisania po polsku. Obiektem zainteresowania była początkowa nauka czytania i pisania jako proces uwarunkowany językowo i warunkujący rozwój językowy. Opracowanie teoretycznych podstaw nauki czytania i pisania w języku polskim wymagało połączenia dwóch perspektyw: lingwistycznej i pedagogicznej. Pierwsza oznacza podejście do języka jako systemu, druga – koncentrację na sposobie nauczania. Wyznaczyliśmy trzy główne cele badawcze. Pierwszy polegał na ustaleniu, jakie metody nauczania prowokuje polski system językowy i ortograficzny, drugi na diagnozie sposobów kształtowania świadomości językowej w trakcie początkowej nauki czytania i pisania po polsku, a trzeci – na przedstawieniu postulatywnego modelu kształcenia świadomości językowej w trakcie początkowej nauki czytania i pisania po polsku. Określenie zależności między typem systemu językowego i ortograficznego a metodami nauczania czytania i pisania było możliwe dzięki osadzeniu rozważań na szerszym tle porównawczym poprzez odwołania do badań nad czytaniem i pisaniem w różnych językach.

Opis polskiego systemu językowego i ortograficznego ze względu na jego cechy istotne w nauce czytania i pisania dokonany został w oparciu o metody językoznawstwa strukturalnego. Ocena trafności stosowanych w Polsce metod nauki czytania i pisania z punktu widzenia zgodności z systemem językowym i ortograficznym była realizowana kilkuetapowo, poprzez analizę dostępnych elementarzy i poradników metodycznych oraz badania nad pismem dzieci w klasach 0-I. Błędy w piśmie popełniane przez dzieci na początkowym etapie nauczania zostały potraktowane jako źródło informacji o sposobie rekonstruowania systemu ortograficznego i fonologicznego ojczystego języka. Najczęstsze błędy w transkrypcji wykazują uwarunkowania lingwistyczne. Na umiejętność wydzielania i reprezentowania fonemów wpływ mają takie czynniki jak długość słowa, struktura sylaby, kontekst fonologiczny, a także regularność odpowiedniości między fonemem a grafemem, złożoność grafemów, frekwencja (grafemów, fonemów, wyrazów). Przeprowadzone analizy i rozważania prowadzą do wniosku, iż najczęściej stosowana w Polsce metoda analityczno-syntetyczna w odmianie wyrazowej w swych ogólnych założeniach jest dostosowana do fonologicznych i morfologicznych właściwości polskiego systemu językowego, jednak konkretne sposoby posługiwania się tą metodą świadczą o niezrozumieniu przez autorów elementarzy i nauczycieli podłoża istotnych trudności polskich dzieci w nauce czytania i pisania. Uwagi krytyczne formułowaliśmy w stosunku do jakości polskich materiałów dydaktycznych, świadomości językowej nauczycieli nauczania początkowego i sposobu kształcenia pojęć językowych. Spostrzeżenia te zostały wykorzystane w modelu postulatywnym kształcenia świadomości językowej w trakcie początkowej nauki czytania i pisania po polsku.

NAJWAŻNIEJSZA PUBLIKACJA:

  • E. Awramiuk, Lingwistyczne aspekty początkowej nauki czytania i pisania po polsku, Białystok 2006.

Lingwistyczne aspekty nauki czytania i pisania Groteska w poezji dwudziestolecie międzywojennego (na przykładzie twórczości Bolesława Leśmiana, Juliana Tuwima i Konstantego Gałczyńskiego)

KIEROWNIK: prof. dr hab. Elżbieta Feliksiak
WYKONAWCA: dr Elżbieta Sidoruk
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Komitet Badań Naukowych
OKRES REALIZACJI: 2000–2004
NR PROJEKTU: 2 H01C 00122
(https://nauka-polska.pl/#/profile/research?id=40958&_k=mjwnsv )

OPIS
Podstawowym celem pracy była charakterystyka sposobów uobecniania się groteski w utworach wybranych poetów okresu międzywojennego (Leśmiana, Tuwima i Gałczyńskiego). Szczegółowe analizy poprzedza rozdział teoretyczny ukazujący wieloaspektowość groteski zdefiniowanej jako zasada twórcza. Wnioski z rozdziałów poświęconych każdemu z poetów z osobna przedstawiają się następująco: W poezji Leśmiana groteska okazuje się zasadniczym nośnikiem problematyki metafizycznej, a także środkiem przezwyciężania ograniczeń estetyki młodopolskiej, nadającym nowy wymiar poetyce symbolicznej. Swoistość groteski Tuwima zasadza się na międzyobiegowym intertekstualizmie, na współdziałaniu poetyk tekstów lirycznych, satyrycznych i estradowych. Groteska w jego poezji jest wielofunkcyjna: służy estetycznej prowokacji, jest znakiem wyobcowania, środkiem artykulacji światopoglądu katastroficznego, a także sposobem mówienia o śmierci. Z kolei groteska Gałczyńskiego, realizująca się poprzez swoistą fantastykę słowną, żonglowanie poetyckimi rekwizytami oraz międzyobiegowy intertekstualizm, służy celom ludycznym, polemice literackiej, satyrze o zasięgu uniwersalnym oraz artykulacji postawy katastroficznej. Jest więc w niektórych aspektach bliska grotesce Tuwima, ale z uwagi na stosunek do tradycji literackiej wykazuje pokrewieństwo z groteska Gombrowicza. W twórczości każdego z omawianych poetów obecność groteski idzie w parze z praktykami stylizacyjnymi – głównie parodystycznymi – ze swej istoty nacechowanymi ludycznie.

Ludyczność okazuje się integralną cechą procesu twórczego, przy czym utwory o dominującej funkcji ludycznej reprezentują jeden ze skrajnych biegunów tej koncepcji. Przeciwny tworzą teksty wyzyskujące techniki ludyczne dla „poważnych” celów. Na tym drugim biegunie sytuuje się poezja Leśmiana, w którego utworach ludycznoś

nigdy nie jest funkcją pierwszoplanową. Natomiast w dorobku artystycznym dwu pozostałych poetów znajdują się teksty reprezentujące jedną i drugą tendencję. W przypadku Gałczyńskiego można wręcz mówić o prymacie pierwszej z nich, choć najwybitniejsze utwory tego poety zaliczają się oczywiście do drugiej. Z przeprowadzonych w pracy analiz wywiedziono wniosek generalny, że groteska jako zasada twórcza jest jednym z symptomów nowoczesności poezji międzywojennej.

NAJWAŻNIEJSZA PUBLIKACJA:

  • Elżbieta Sidoruk, Groteska w poezji Dwudziestolecia: Leśmian, Tuwim, Gałczyński, Białystok 2004, 306 ss.

Recenzentki i badaczki literatury w okresie Młodej Polski (1894-1918)

KIEROWNIK: dr hab. Anna Wydrycka, prof. UwB
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Komitet Badań Naukowych
OKRES REALIZACJI: 2003–2006
NR PROJEKTU: 2 H01C 034 25
(https://nauka-polska.pl/#/profile/research?id=212193&_k=aj0f0n

OPIS
Celem pracy było zbadanie krytyki kobiecej i prac o literaturze pisanych przez kobiety w okresie Młodej Polski. Zostały przebadane najważniejsze czasopisma i gazety ukazujące się w latach 1894-1918. Szeroko zakrojona kwerenda biblioteczna doprowadziła do wyodrębnienia około 30 nazwisk kobiet piszących profesjonalnie o literaturze, dzisiaj w większości zapomnianych. Nieliczne krytyczki wydały zbiory swoich prac w postaci książek, na przykład Julia Kisielewska czy Julia Dicksteinówna. Ich prace nie są ciągle szerzej znane, nawet historykom literatury. Kilka z tych kobiet, m.in. M. Komornicka, A. Zahorska, J. Kisielewska okazało się wybitnymi literatkami. W ramach projektu analizowany był też język (dyskurs) krytyki kobiecej oraz sfera idei, przede wszystkim estetycznych i metakrytycznych.

NAJWAŻNIEJSZA PUBLIKACJA:

  • A. Wydrycka, Zapomniane głosy. Krytyka literacka kobiet 1894-1918. Tom 1. Wybór tekstów, Białystok 2001, 321 ss.

Radio Wolna Europa na emigracyjnych szlakach pisarzy

KIEROWNIK: dr hab. Violetta Wejs-Milewska, prof. UwB
ŹRÓDŁO FINANSOWANIA: Komitet Badań Naukowych
OKRES REALIZACJI: 2003–2007
NUMER PROJEKTU: 1 H01C 007 27
(https://nauka-polska.pl/#/profile/research?id=229601&_k=kqps2t)
BUDŻET: 38 000 zł

OPIS
Celem badań była analiza działalności Głosu Wolnej Polski Radia Wolna Europa jako instytucji, ze szczególnym uwzględnieniem realizowanej przez Głos Wolnej Polski strategii kulturalnej. Strategię tę prześledzono na konkretnych przykładach twórców, którzy z radiem na emigracji związali swoją aktywność intelektualną, dziennikarską i pisarską, a mianowicie: Romana Palestra, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Czesława Straszewicza, Tymona Terleckiego oraz Tadeusza Nowakowskiego. Pisarstwo radiowe wymienionych autorów, zróżnicowane gatunkowo (słuchowisko radiowe, reportaż, felieton krytyczny, gawęda) omówione zostało z jednej strony w kontekście konwencji radiowej, a z drugiej – w odniesieniu do ich twórczości ’właściwej’, czyli stricte literackiej i – w wypadku Romana Palestra – muzycznej. Palester, kompozytor i krytyk muzyczny, został również publicystą działu kulturalnego RWE i tzw. pisarzem radiowym. Osobne a ważkie zagadnienie stanowi egzystencjalne, społeczne i polityczne usytuowanie emigrantów i jego wpływ na wybór określonej problematyki prezentowanej w radio. Podstawę badań stanowiły taśmy radiowe, skrypty audycji (z archiwum RWE) oraz archiwalia w/w autorów zdeponowane w kraju i za granicą.

NAJWAŻNIEJSZA PUBLIKACJA:

  • Violetta Wejs-Milewska, Radio Wolna Europa na emigracyjnych szlakach pisarzy. Gustaw Herling-Grudziński, Tadeusz Nowakowski, Roman Palester, Czesław Straszewicz, Tymon Terlecki, Kraków 2007, s. 764.